SORULARLA TARİH
Pınar ÜLGEN
Haçlı seferleri öncesinde Kilise nasıl otoriter güç oldu?

Haçlı seferleri öncesinde kilisenin bir otorite olmasını sağlayan faktörler vardı. Bunlardan biri, Merovenj kralı Clovis’in Hristiyanlığı kabul etmesiyle  Clovis ile Roma kilisesi arasında yapılan gizli bir antlaşmadır.  Bu antlaşmaya göre  Roma kilisesinin varlığını devam ettirebilmesi, yüksek bir ruhani otorite tarafından onaylanmasına bağlıydı. Clovis’in vaftiz edilmesi, Roma kilisesine dayalı bir imparatorluk kurması ve dünyevi işlerin Merovenj soyu tarafından yönetilmesi, yeni bir Roma imparatorluğunun da temellerinin atılmasına bir teşebbüstü aslında. Bir diğeri ise Charlamagne  döneminde  Franklarla Papalık arasında yapılan ittifak idi. Bunun temelinde yatan en önemli amaç, Papalığın yeni bir Avrupa oluşturmak istemesiydi. Papa III. Leo, Charlemagne’ın Roma’yı ziyareti sırasında Frank hükümdarına imparatorluk tacını giydirdi. Bu durum, Batı’nın Latin Hristiyanlığının Ortadoks Bizans imparatorluğundan kazandığı bağımsızlığını güçlendirmek için yapılmış yeni bir adımdı. Feodal yapı içerisinde kilise, her açıdan ayrıcalıklı bir konumdaydı. En önemli iki araç olan okuma ve yazmayı da elinde bulundurmaktaydı. Bu durum, IX. yüzyıldan XI. yüzyıla kadar kiliseyi etkin hale getirmişti. Tüm bu şartlar, Papalığın dünyevi hükümdarlığını imparatorlar üzerinde iddia etmesine neden oldu. Doğu ile olan ayrılıklar, Haçlı seferlerinin de en belirgin işaretiydi. Papa VII. Gregorius’un reformu ile  amaçlanan ise, devlet ve kilise arasındaki ilişkilere yeni bir şekil vermekti. Hostiensis’in söylediği gibi “Katolik birliğine yönelik tehditler, Kutsal topraklara yönelik olandan bile daha tehlikeliydi”. Görüldüğü üzere artık kilise, etkin bir güçtü. Ve ona yönelik tehlikeler de ortadan kaldırılmalıydı.

Pınar ÜLGEN
Haçlı seferleri öncesi Bizans ve Papalığın ilişkisi nasıldı?

Doğu ile Batı arasındaki ilişkiler, geçmişten başlayarak gelen ayrılıklar içermektedir. Çünkü Bizans, Batı dünyasını medeniyetten uzak olarak görmekteydi. Katolik-Ortadoks farklılığı vardı. Doğu Romalılar da Batılıların gözünde Hristiyanları takibata zorlayan ve kutsal tasvirleri kıran kişilerdi. Batı kilisesi, 869 yılında Doğu kilisesinin evrensel sayılamayacağını kabul etti. Artık Batı, Doğu’ya yabancılaşıyordu. İstanbul’da Patrik, taç giydirirken; Batı’da Papa’yı seçen İmparator idi.   Zaten sonraki süreçte yaşanan anlaşmazlıklar da birbirlerine duydukları bu nefretin bir sonucudur. 1040 yılında Katolik kilisesinin de etkisiyle Tanrı Barışı ilanı gündeme geldi. Kilise, Avrupa’da etkin olunca Hristiyan Avrupa Birliği projesi yani Papaların doğuya sefer yapma fikri kabul görmeye başladı. Hatta Tanrısal Barış yerine Tanrısal Savaş projesi geliştirildi. Daha sonra Papalık, kendini Müslümanların tehdidi altında hissetmeye başladı. Bu noktada Bizans’ı ele geçirme ve oraya hakim olma durumu, Doğu tehlikesini de azaltacaktı. Ancak bu düşünceler, mücadeleler ve de planlar,  VII. Gregory zamanına kadar devam etti. Ancak Gregory ile 1073-1085 yılları arasında Hristiyan bir devlet kurma planları yapılmaya başlandı. Bunun için stratejik olarak Türklere karşı Doğu Roma imparatoruna yardım etme girişimi düşünüldü. Tarih boyunca Papalık ile Bizans arasındaki ilişkilerde hep farklılıklar ve çıkar ilişkileri dikkat çekmektedir. Genel olarak Papalık, patrikliğe göre daha aktif idi. Patrikler ise imparatorla siyasi bir yarışa girmediler ve siyasi otoriteye hep itaat ettiler. Ancak Papalık, kurum olarak siyasi otoriteye sahip olmak istiyordu.  Doğu seferi ve buradaki Hristiyanlara yardım amacı ise aslında onları kurtarma ya da acıma duygusundan değil; buradaki kiliselere hakim  olabilmek ve onları Roma’ya bağlayabilmek düşüncesinden kaynaklanmaktaydı. Hatta X. yüzyıla kadar İstanbul patriği, Yeni Roma’da söz sahibi iken sonrasında Doğu- Batı arasında ayrılıklar olunca Kutsal savaş çağrısı yapıldı; fakat bu durum, Bizans’a yine uymuyordu. Çünkü Batı’da papazlar, savaş çağrısı için  vaazlar verirken, Bizans’ta papazların silah taşımaları bile yasaktı. Yani kopma noktası olan kiliseler, her yönleriyle birbirlerinden farklı idiler. Dolayısıyla, Papalık, Bizans’ı kendilerinden kabul etmediği gibi kendisine yönelik tehditleri ortadan kaldırma noktasında da onları da yok etmeyi göze almaktaydı ve aldı da…

Mustafa ALİCAN
Haçlı Seferleri bitti mi?

Haçlı Seferlerinin, kuşkusuz Hıristiyanların klasik dinî iddiaları bakımından (ve elbette Batı’nın yekpare bir Hıristiyanlık idraki etrafında bir araya gelmesinin artık mümkün olmadığı şeklindeki genel kanaate istinaden) artık söz konusu olmadığı iddia edilebilecekse de, Batı’nın Haçlı Seferleri dolayımında kendisine biçtiği “kurtarıcı” rolü açısından bitmediğini, sözü edilen “kurtarıcı” rolünün çoktan beridir siyasî bir ideolojiye dönüşmüş olması nedeniyle bitmesinin mümkün olmadığını kabul etmek gerekir. Batı merkezli tarih ve dünya anlayışının, özellikle Müslümanlar tarafından da kabul edilen bir düşünce “putuna” dönüşmesi Batı’yı kendisine tapan ve “ötekileri” de kendisine ibadet etmeye zorlayan bir tanrı haline getirmiş, onun “kurtarıcı” rolünün sınırlarını genişletmiştir. Batı artık yalnızca “hor görülen Hıristiyan topluluklara yardım eden bir hami” değildir ve yeterince demokratik, özgür, mutlu, müreffeh ve gelişmiş, kısaca yeterince Batılı olmadığına karar verdiği herkesi “kurtarma” görevini deruhte etmiştir. Herhangi bir coğrafyaya, ulusa, topluluğa, devlete, hatta bireye dönük “askerî ya da siyasî müdahalede bulunması” gerektiğine karar verdiği zaman hiç yüksünmeden derhal harekete geçmekte, orduları ve silahlarıyla, medyası ve sermayesiyle, kültürü ve siyasetiyle, ajanları ve istihbarat örgütleriyle, BM’si ve NATO’suyla, hiç olmadı “özel zamanlar için yetiştirdiği” taşeronlarıyla kurtarıcılık görevini icra etmektedir. Meseleye bu noktadan temas edildiğinde, hiç tereddüt etmeden ve yalnızca son çeyrek yüzyılda Orta ve Yakındoğu’da yaşananlara bakılarak dahi söylenebilir ki, ABD’nin Afganistan ve Irak işgalleri veya Rusya’nın Orta Asya’daki faaliyetleri ve örneğin Kırım’ı ilhakı ya da neyi hedefledikleri bile doğru dürüst anlaşılmayan nesebi gayri sahih terör örgütlerinin “amaçsız gibi görünen” tedhiş eylemleri (kısaca Batı-dışı dünyanın kısa ve uzun vadede herhangi bir yarar elde etmediği, doğrusu zarar gördüğü, kendisini her geçen gün daha fazla Batı’ya mahkûm eden ve dolaylı ya da dolaysız bütün Batılı/Batı etkili hareketler) katıksız birer Haçlı seferidir.

Mustafa ALİCAN
Avrupa Haçlı Seferlerini neden düzenledi?

Haçlı Seferleri’nin neden düzenlendiğine ilişkinin soruya cevap bulmak için yapılan çalışmaların genel manada birbirlerinden farklı sonuçlara vardıkları görülmekteyse de, seferlerin temel anlamda dinî bir kisveye bürünmüş sosyal, siyasal ve ekonomik nedenlere istinat ettiği bilinmektedir. Sözü edilen dönemde Avrupa’nın içerisinde bulunduğu ekonomik bunalımlar, toplumsal çözülmeler, iktidar çekişmeleri, Doğu ve Batı kiliselerinin uzlaşmazlıkları vs… Bunların hepsinin şu ya da bu oranda Haçlı Seferleri’nin tertip edilmesine etkide bulunduğuna şüphe yoktur. Fakat bu noktada göz ardı edilmemesi gereken bir husus vardır ki, o da sözü edilen nedenlerin birdenbire ortaya çıkan ve Avrupa’yı topyekûn bir arayışa sürükleyen sorunlar olmadıklarıdır. Bunlar hâlihazırda epey zamandır mevcut olan sorunlardır. Dolayısıyla tüm bu nedenlerin ötesinde, bütün bu nedenleri organize ederek tek bir nedene, Hıristiyan Avrupa’nın harekete geçmesini temin eden “muharrik,” bir başka söylemeyle bir tür “çerçeve neden”e ihtiyaç vardır. Söylemekten imtina etmeye hiç gerek yok, söz konusu “çerçeve neden,” özellikle Malazgirt zaferinden sonraki süreçte İznik’e kadar gelerek burada yeni ve daha önce Hıristiyanlar açısından örneğine rastlanmayan yeni bir “siyasal episteme” inşa etmeye başlayan Selçuklu Türkleri tarafından temsil edilen “yakın bir gelecekte yok olma korkusu”dur. “Kudüs’ü kurtarmak” sloganı elbette önemlidir, fakat simgesel anlamda… Neticede Kudüs’ün Hıristiyanların elinden çıkışı yeni bir durum değildir ki! Katolik Avrupa artık şunu görmüştür: Ortodoks Bizans İmparatorluğu ile sürgit devam eden “şizma”nın odak noktasını teşkil ettiği kopuşun şu ya da bu şekilde sona erdirilememesi durumunda Türkler önce Bizans’ı yerle bir edecek, daha sonra da Avrupa’yı tehdit etmeye (Osmanlı deneyimi, bu düşüncenin ziyadesiyle doğru olduğunu gösterecektir) başlayacaklardır. Dolayısıyla Bizans’ın çeyrek yüzyıldan beri kendisinden can havliyle talep etmekte olduğu yardım yapıldığı takdirde hem gelecekteki bu büyük tehlike bertaraf edilebilecek, hem de bu kurtarıcı rolü ile Batı Hıristiyanlığı Bizans’ın temsil etmekte olduğu dinsel anlamlandırma biçimini kendi lehine dönüştürebilme, bir anlamda “şizma”yı Katolisizmin belirleyici olduğu bir vasatta çözüme kavuşturabilmek imkânı elde edecekti. Bu bakımdan, Haçlı Seferleri’nin, Avrupa açısından Türk korkusundan beslenen bir fırsatçılıkla yakından ilişkili olduğu söylenebilir.  

Mustafa ALİCAN
Batı'da Haçlı Seferleri nasıl algılanıyor?

Haçlı Seferlerinin Batı’daki algılanma biçiminin, daha doğrusu biçimlerinin, hem dönemsel olarak hem de farklı bakış açılarına sahip kişi ya da topluluklar açısından değişiklik arz ettiğini söyleyebiliriz. Bir başka ifadeyle, Haçlı Seferlerinin Batı imgelemindeki imajı, bakılan yere, bakılan zamana ve bakılırken istinat edilen temele göre değişiklik arz eder. Bununla birlikte, bütün bu farklılıklar, Haçlı Seferlerine katılım sağlayan kişi ya da toplulukları motive eden nedenlerin idrak edilme biçimleri ile alakalıdır. Öte yandan Haçlı Seferlerine genel manada yüklenen anlam bakımından hemen hepsinin ortaklaştığı bir kesişme noktası vardır: “Kurtarmak.” Haçlı Seferlerinin başlatıldığı süreçte çerçeve neden olarak kurulmak suretiyle sloganlaştırılan “Kudüs’ü kurtarmak” idealinin ihtiva ettiği “Batı’nın kurtarıcılığı” nosyonunun, özellikle 19. yüzyıldan itibaren Batı dünyası tarafından yeniden hatırlanarak tutkuyla benimsendiği takip edilebilmektedir. “Medeniyetler çatışması” distopyasını tarihsel bir temele oturtmak için “kadim Doğu-Batı çekişmesi” dediği kötü rüyayı inşa eden Batılı zihin, kendisine biçtiği “kurtarma” rolüne tarihsel bir süreklilik icat edebilmek için Haçlı Seferlerini sıkça kullanmıştır, kullanmaya da devam etmektedir. Osmanlı topraklarını yağmalamak isteyen Batılıların en verimli bir biçimde kullandıkları argüman olan “hor görülen Hıristiyan topluluklarına yardım etme” bahanesi ve Ortadoğu’daki varlıklarını bu bahane üzerinden meşru bir zemine taşıma çabaları, klasik Haçlı mantığı üzerine kurgulanan “kurtarıcı” tavrın örneği değil midir? Bu bakımdan Haçlı Seferlerinin Batı’da, özellikle de Batı-dışı dünya üzerinde tahakküm inşa etmeye odaklanan hegemonik siyaset anlayışının meşrulaştırılmasına zemin hazırlayan bir tür ideolojik referans noktası olarak algılandığı belirtilebilir.       

Mehmet ERSAN
Çaka bey nasıl öldü?

1071 yılında meydana gelen Malazgirt Savaşı’ndan sonra Anadolu’ya gelen Türkmen beylerinden biri olduğu düşünülen Çaka Bey, Bizanslılara esir düştüğü için 1081 yılına kadar ikamet etmek zorunda kaldığı Bizans sarayına ve siyasî kültürüne hâkim olması ile diğer Türkmen beylerinden ayrılan özel bir yöne sahiptir. Bu açıdan bakıldığında, denilebilir ki, bu Türkmen beyinin Bizans Devleti’ni iyi tanıması, sözü edilen devletin siyasî kültürü üzerinde belirleyici olan iç ve dış dinamiklere vâkıf olması, onun 1081 yılında sonra Batı Anadolu’da güçlü bir siyasî aktör olarak ortaya çıkabilmesine zemin hazırlamıştır. İzmir ve civarında hâkimiyet tesis eden Çaka Bey, gerek Bizanslıları iyi tanıması gerekse Türklerde o dönemlerde pek bulunmayan denizcilik deneyimi ile İstanbul’u tehdit etmeye başlamış, hatta kızını kendisine verdiği Türkiye Selçuklu hükümdarı I. Kılıçarslan ile sıhriyet ve ittifak kurup Trakya’da bulunan Peçenek Türkleri ile de anlaşarak muhtemelen Bizans’ı kontrol altına alma, belki de İstanbul’u fethetme planları yapmaya başlamıştır. Onun bu yöneliminin, sonunu hazırlayan gelişmeleri başlattığını söyleyebiliriz. Bizans İmparatoru Aleksios Komnenos, Çaka Bey liderliğinde kendisine karşı kurulan planın doğurabileceği vahim sonuçları fark ederek vakit kaybetmeden harekete geçmiş ve Türkiye Selçuklu hükümdarı Kılıçarslan ile iletişime geçerek Sultan ile Çaka Bey’in arasını bozmayı başarmış, onu, kayınpederinin asıl hedefinin Bizans değil de Selçuklu ülkesi olduğuna ikna etmiştir. Bunun üzerine Çaka Bey’e tuzak kuran I. Kılıçarslan, evvela onun üzerine yürümüş, daha sonra meselenin aslını öğrenmek için yanına gelen kayınpederini, onuruna düzenlediği bir ziyafet esnasında katlettirerek ortadan kaldırmıştır.   

MAKALELER
GÜNÜN EN ÇOK OKUNANLARI
RESİMLERLE TARİH
  • Eserler
2. Abdülhamid Döneminde Resim ve Fotoğraf

Batılılaşma hareketinin başlangıcı olarak görülen 18. yüzyıla gelindiğinde minyatür sanatı yerini duvar resme, 18. yüzyıl sonu 19. yüzyıl başında ise tuval resme bıraktığı görülür. Bu ilk resim denemeleri askeri amaçla, asker ressamlardan oluşan bir grup tarafından ortaya koyulmuş primitif ve natüralist eğilimdedir. Resim yapmayı seven bu asker ressamlar kuşağı Kolağası Hüsnü Yusuf Bey, Osman Nuri Paşa, Ferik İbrahim Paşa, Hüseyin Zekai Paşa, Şeker Ahmed Paşa, Süleyman Seyyid Bey, Hoca Ali Rıza ve Halil Paşa gibi kişilerden oluşur. II. Abdülhamid’in sanata olan yakınlığı resim alanında önemli gelişmeler yaşanmasına neden olduğu gibi bizzat padişah tarafından birçok etkinlik ve yenilikte desteklenir. Yıldız Saray’ında idari birimlerin dışında kurulmuş olan resim galerisi, fotoğraf stüdyosu, müzik odası ve bazı müzelerin kurulmuş olması çağdaş sanatın başlaması için önemli adımları oluşturur. Zira bu dönemin sanatsal açıdan en önemli olayı ise Osmanlı başkentinde güzel sanatlar okulu olan Sanayi-i Nefise Mekteb-i Alisi’nin açılmasıdır. II. Abdülhamid 33 yıllık saltanatı sürecinde Osmanlı toplumunun bilim ve sanat alanında ilerlemesi için çalışmış, saray ressamı olarak çalıştırdığı İtalyan ressam Fausto Zonaro’ya sadece kendi portrelerini değil şehzadeleri, kızları ve saray çalışanları dahil bir koleksiyon oluşturmak adına portrelerini yaptırdı. Bunun dışında fotoğrafın gücüne inanan II. Abdülhamid olayları belgelendirip arşivlemek adına bundan faydalandı ancak kendi portresinin yapımına çekimser davrandı.

  • Kişiler
Rumeli Fatihi: Gazi Süleyman Paşa

Osmanlı kuruluş dönemi üzerine yapılan anlatılar ve konular hükümdar-sultan ve uç bölgelerde akınlar yaparak nam salmış gaziler üzerine yoğunlaşmaktadır. Özellikle kuruluş döneminde Şehzade profilinin Hükümdar kadar öne çıkmadığı görülse de bazıları bundan istisnadır. Şehzade Süleyman Paşa'nın Osmanlıların Avrupa topraklarına kalıcı olarak ilk defa geçmesini ve tutunmasını sağlaması ve yerleştiği Gelibolu bölgesini yurt edinmek için iskan politikasına girmesi, ayrıca Bizans ile gelişen bazı olaylar neticesinde Gelibolu'dan çıkmamak için direnmesi nedeniyle onun Avrupa'ya yapılacak akınlarda bölgeyi üs olarak kullanılmayı daha baştan arzu ettiğini düşündürterek kendisini istisna şehzadeler arasına yazdırmıştır. Ayrıca cesur bir savaşçı olması yanında siyasi yönünü de bu iskan politikalarıyla vurgulayan Süleyman Paşa'nın başarısını Halil İnalcık İstanbul'un fethi kadar değerli olay addederek böyle olmasaydı Osmanlı'nın Anadolu'da sıkışmış bir beylikten farkı olmayacağını ve Viyana önlerine kadar gidilemeyeceğini ifade eder. Gazi Süleyman Paşa gerek kuruluş anlatılarının hükümdar özelinde yoğunlaşması gerekse dönemi aydınlatan kaynakların azlığı sebebiyle geri planda kalmış ve araştırmacıların yeni çalışmaları ile 6 asır hüküm sürmüş hanedanı Avrupa'ya çıkaran ilk yönetici olarak üzerindeki önemin anlaşıldığı görülmektedir. Bu çalışma bu kaynak azlığı içerisinde Süleyman Paşa'nın Rumeli'ye çıkış ve yerleşme serüvenini ele almaya çalışacaktır.

KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun